Jeneral Lere Husu Estudante Presiza Hatene Istória Luta TL Nian ba Ukun Rasik An

DILI: Jeneral Reformadu Lere Anan Timur (LAT) husu ba estudante sira atu komprende no aprende istória luta ba ukun rasik-an Timor-Leste nian, nu’udar baze importante atu hametin identidade nasionál, respeita sakrifísiu ba libertasaun no kontribui ba dezenvolvimentu nasaun iha futuru.
Mensajen ne’e Jeneral Lere Anan Timur hato’o bainhira sai oradór prinsipál iha semináriu akadémiku ho tema “Instabilidade Política e Desenvolvimento Nacional em Timor-Leste: Desafios e Perspectivas”, ne’ebé realiza iha Universidade Dili (UNDIL), iha loron 19 Outubru 2026.
“Ita-boot sira mak futuru nasaun. Tanba ne’e, importante tebes atu hatene istória luta Timor-Leste nian ba ukun rasik-an no hola parte ativu iha prosesu dezenvolvimentu nasaun, atu iha futuru bele fó kontribuisaun di’ak ba povu no nasaun,” deklara Jeneral LAT.
Jeneral LAT haktuir, instabilidade polítika bele sai obstákulu ba dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál, bainhira iha konflitu polítiku, nasaun bele hasoru difikuldade atu implementa programa dezenvolvimentu no hadi’a moris povu nian.
Tuir LAT, instabilidade polítika la’ós de’it afeita lideransa no instituisaun Estadu, maibé komunidade no povu tomak mak bele sente konsekuénsia husi situasaun ne’e. Tanba ne’e, lideransa polítika presiza hatudu responsabilidade, promove diálogu no buka solusaun liuhusi dalan dame, atu asegura estabilidade no dezenvolvimentu nasionál.
Hodi esplika istória polítika Timor-Leste nian, LAT refere ba mudansa polítika iha Portugal iha tinan 1974, liuhusi Revolusaun dos Cravos, ne’ebé akontese iha loron 25 Abril 1974. Revolusaun ne’e lori mudansa boot iha Portugal no loke dalan ba territóriu koloniál sira, inklui Timor-Portugés, atu hahú prosesu deskolonizasaun.
Iha períodu 1974–1975, Timor-Oan sira hahú organiza-an liuhusi formasaun partidu polítiku ho pozisaun no orientasaun polítika diferente. Entre partidu polítiku prinsipál sira mak União Democrática Timorense (UDT), Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente (FRETILIN) no Associação Popular Democrática Timorense (APODETI).
Partidu polítiku sira-ne’e iha hanoin no estratéjia diferente kona-ba futuru Timor-Leste nian. UDT defende, iha inísiu, prosesu deskolonizasaun ne’ebé lori ba independénsia ho ligasaun tranzitória ho Portugal; FRETILIN defende independénsia totál; no APODETI defende integrasaun ho Indonézia.
Diferensa pozisaun polítika ne’e, hamutuk ho tensaun no konflitu entre lideransa polítika sira, sai parte importante husi instabilidade polítika ne’ebé akontese iha tinan 1975.
Konflitu ne’e lori sofrimentu ba povu no kria situasaun ne’ebé fasilita Indonézia nia invazaun iha Dezembru 1975. Nune’e, istória ne’e hatudu katak diálogu, unidade nasionál no responsabilidade lideransa polítika importante tebes atu evita konflitu no proteje interese povu nian.
Iha semináriu ne’e, mensajen prinsipál husi Jeneral LAT ba estudante sira mak atu la haree istória luta ba ukun rasik-an nu’udar istória tempu uluk nian de’it, maibé atu uza esperiénsia istórika hanesan lisaun ba harii futuru nasaun ne’ebé dame, estável no demokrátiku.
Jeneral Lere mós enkoraja estudante sira atu hametin koñesimentu, dezenvolve hanoin krítiku no hatudu responsabilidade nu’udar sidadaun, atu bele kontribui ba harii Timor-Leste ne’ebé independente, soberanu no dezenvolvidu.
Semináriu akadémiku ne’e hetan partisipasaun masimu husi estudante sira, tanba hatudu interese atu komprende istória luta Timor Leste nian ba ukun rasik-an, inklui instabilidade polítika no dezafiu sira ba dezenvolvimentu nasionál.
Durante semináriu ne’e, estudante sira hetan oportunidade atu rona no aprende husi esperiénsia no koñesimentu ne’ebé fahe husi Jeneral Reformadu Lere Anan Timur kona-ba istória luta ba libertasaun Timor-Leste nian no importánsia estabilidade polítika ba futuru nasaun.
Semináriu ne’e sai oportunidade importante ba estudante sira atu hametin sira-nia koñesimentu istóriku no komprende katak juventude iha responsabilidade atu kontribui ba harii nasaun ne’ebé dame, estável no demokrátiku.
Estudante sira mós hatudu apresiasaun ba oportunidade ne’e, tanba sira bele hetan koñesimentu kona-ba istória luta no esperiénsia husi figura ne’ebé partisipa iha luta ba libertasaun Timor-Leste. Koñesimentu ne’e bele sai hanesan fonte aprendizajen ba jerasaun foun atu komprende sakrifísiu ba independénsia no dezenvolve sentimentu responsabilidade ba nasaun. (Media LAT)