“Istória luta Jeneral LAT: Husi Ai-laran To’o Harii RDTL”

DILI: Luta ba libertasaun Timor-Leste marka istória ida ne’ebé nakonu ho sakrifísiu, korajen no determinasaun husi povu tomak. Iha luta rezisténsia ne’e, Lere Anan Timur ho naran kompletu, Tito da Costa Cristóvão nu’udar figura militár ida ne’ebé nia istoria liga diretamente ho luta armada hasoru okupasaun Indonézia no prosesu harii Falintil-Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) iha era independensia.
Inísiu servisu militár iha períodu administrasaun Portugés, kandidatu ho lema “Marka Diferansa” nia envolvimentu iha Forsa Armada Libertasaun Nasional Timor-Leste (FALINTIL), to’o harii Falintil Forsa Defesa Timor-Leste (F-FDTL), Lere Anan Timur nia trajetória reflete mudansa husi luta ba libertasaun nasionál ba hametin soberania no instituisaun defeza nasaun nian.
Hahú Dalan iha Luta Armadu
Tinan 1974, Lere Anan Timur hahú nia esperiénsia iha área militár liu husi servisu iha exérsitu Portugés. Esperiénsia ne’e sai parte ida husi istoria luta nian ba Timor Leste ninia independensia.
Iha loron 20 Agostu 1975, FALINTIL harii nu’udar forsa armada hodi luta ba libertasaun nasionál. Lere Anan Timur tama iha estrutura rezisténsia ne’e no hala’o knaar iha área polítika-militár. Nia envolvimentu iha FALINTIL nu’udar kompromisu ida hodi luta hasoru okupasaun.
Luta iha períodu ne’e ko’alia mós kona ba oinsá atu organiza forsa rezisténsia, mantein komunikasaun no hametin ligasaun ho populasaun ne’ebé sai parte importante hodi luta ba ukun rasik an.
Hasoru Invazaun no Hametin Rezisténsia
Bainhira Indonézia hahú invade Timor-Leste, iha 7 Dezembru 1975. Situasaun iha momentu ne’e lori mudansa bo’ot ba vida povu Timor nian no obriga forsa rezisténsia atu enfrenta dezafiu militár, polítiku no umanitáriu.
Iha períodu ne’e, Lere Anan Timur hala’o knaar iha área rezisténsia, inklui iha Iliomar, Munisípiu Lautém. Iha tinan 1976, nia assume responsabilidade hanesan sekretáriu zona Marebia, inklui mós Iliomar.
Tuir dezenvolvimentu estrutura rezisténsia iha tinan 1977, Lere Anan Timu kontinua hala’o knaar iha zona Traktor, ne’ebé liga ho área Iliomar no Lospalos, no envolve an iha servisu Rekonstrusaun Nasionál (RENAL).
Responsabilidade hirak-ne’e hatudu katak rezisténsia presiza lideransa no organizasaun ne’ebé bele adapta ba situasaun ne’ebé muda bebeik. Iha tempu okupasaun, mantein estrutura rezisténsia no ligasaun ho populasaun sai dezafiu importante ba sobrevivénsia movimentu libertasaun nian.
Korajen no Responsabilidade iha Períodu Difísil
Durante tinan hirak tuirmai, forsa rezisténsia hasoru presaun militár boot, limitasaun rekursu no situasaun ne’ebé ameasa seguransa kombatente sira no populasaun sivíl.
Iha kontestu ne’e, Lere Anan Timur kontinua nia envolvimentu iha luta rezisténsia no assume responsabilidade militár no polítika ne’ebé boot liután. Nia trajetória hatudu prosesu dezenvolvimentu lideransa iha movimentu rezisténsia, ne’ebé presiza disiplina, kapasidade atu organiza ema no kompromisu ba objetivu libertasaun nasionál.
Iha tinan 1980 no 1990, nia hala’o knaar iha estrutura FALINTIL no FRETILIN, inklui responsabilidade iha área operasionál no lideransa iha rejiaun oioin.
Maske sofre kanek no hetan evakuasaun ba Rotuto bainhira hala’o kombate iha tinan 1984, maibé situasaun ne’e la muda ninia prinsipiu ba istoria luta rezisténsia nian. Tan ne’e, iha tinan 1985, nia asume knaar hanesan komandante Rejiaun 4.
Iha tinan 1987, Lere Anan Timur sai komandante Setór Sentru-Leste, ne’ebé inklui Baucau no Viqueque. Tuir informasaun kona-ba nia istoria luta, iha tinan 1990 Lere Anan Timur assume responsabilidade iha Rejiaun Ponta Leste no kontinua servisu iha estrutura rezisténsia to’o tinan 1999.
Períodu ne’e sai parte importante hosi nia istória nu’udar lider militár iha luta ba libertasaun Timor-Leste.
Husi Luta Armadu ba Restaurasaun Independénsia
Iha tinan 1999, povu Timor-Leste partisipa iha konsultasaun popular ne’ebé fó oportunidade atu deside kona-ba futuru polítiku nasaun. Rezultadu konsultasaun hatudu katak maioria votante hili atu rejeita autonomia iha Indonézia no apoia dalan ba independénsia.
Maibé, rezultadu ne’e akompaña ho violénsia no destruisaun ne’ebé afeta komunidade barak. Iha situasaun ne’e, prosesu ba restaurasaun independénsia presiza kolaborasaun entre lideransa rezisténsia, instituisaun internasionál no povu Timor-Leste.
FALINTIL tama iha faze akantonamentu nu’udar parte hosi prosesu transisaun. Lere Anan Timur kontinua hala’o responsabilidade iha estrutura militár durante períodu ne’ebé Timor-Leste prepara an atu sai Estadu independente.
Iha 20 Maiu 2002, Timor-Leste restaura nia independénsia. Eventu istóriku ne’e marka mudansa importante hosi luta hasoru okupasaun ba faze foun, ne’ebé Estadu presiza harii instituisaun, hametin dame no garante soberania nasionál.
Husi FALINTIL ba F-FDTL
Restaurasaun independénsia lori responsabilidade foun ba lideransa militár Timor-Leste nian. FALINTIL transforma ba FALINTIL–Força de Defesa de Timor-Leste (F-FDTL), ne’ebé sai instituisaun defeza ofisiál iha Estadu independente.
Lere Anan Timur kontinua nia servisu iha instituisaun defeza nasionál. Iha tinan 2001, nia promove ba koronél. Iha tinan 2009, nia hetan promosaun ba brigadeiru-jenerál no assume knaar nu’udar vise-xefe Estadu-Maior-Jerál F-FDTL.
Iha loron 6 Outubru 2011, nia promove ba major-jenerál no nomeia nu’udar Xefe Estadu-Maior-Jerál F-FDTL.
Responsabilidade ne’e hatudu mudansa importante iha nia trajetória: hosi kombatente rezisténsia ne’ebé luta iha ai-laran ba lider militár iha instituisaun defeza nasionál. Iha faze ida-ne’e, dezafiu prinsipál la’ós de’it defeza territóriu, maibé mós hametin organizasaun, disiplina no profesionalizmu iha forsa defeza Estadu nian.
Memória Rezisténsia no Responsabilidade ba Futuru
Jeneral Lere Anan Timur nia istoria luta militár sai parte ida husi istória naruk kona-ba luta povu Timor-Leste ba liberdade no autodeterminasaun. Nia envolvimentu iha FALINTIL no responsabilidade ne’ebé nia asume iha F-FDTL hatudu ligasaun entre luta ba libertasaun no prosesu hametin soberania nasaun nian.
Maski nune’e, independénsia Timor-Leste la’ós rezultadu hosi ema ida ka grupu ida de’it. Rezultadu ne’e kontribuisaun hamutuk husi kombatente FALINTIL, frente klandestina, frente diplomátika, lideransa polítika no povu tomak, ne’ebé durante tinan barak kontinua buka liberdade no autodeterminasaun.
Istória ne’e mós lori hanoin ida ba jerasaun foun: liberdade no soberania presiza mantein liuhosi respeitu ba Konstituisaun, responsabilidade institusionál, unidade nasionál no kompromisu atu defende interese povu Timor-Leste. (Media LAT)